هنر زیست محیطی

سخنرانی در سمپوزیوم ملی مجسمه در کرمان / ۵ آبانماه ۸۹ / فرهنگسرای کوثر

امروزه تباهی محیط زیست توسط انسانها به بالاترین نقطه اوج خود رسیده است.این آشوب و گرفتاری انسان را به بلاتکلیفی و سردرگمی دچار کرده است. خروج دی اکسیدکربن از کارخانه ها منجر به تغییر شرایط جوی شده. ساختمانها و خودروها تبدیل به خطری بزرگ در سیاره مان شده اند. همچنین تخریب جنگل ها، مراتع، استفاده بی وقفه از منابع به منظور رفع نیاز مبرم بشری به کالاهای مصرفی، تغییرات آب و هوایی و خشکسالی هم باعث رنج و ناراحتی انسانها شده.در این زمانه سخت هنر محیطی دیدی جدید از رابطه انسان با طبیعت را بیان می کند و راهکارهایی نو برای همزیستی با محیط اطراف در اختیار فرد می گذارد، جهان هنر در قرن بیستم که بیش از همه قرون محصول نوآوری و نواندیشی است روشی را برای بهبود ارتقای رابطه ما با طبیعت ارائه می دهد.

از مشخصه های هنر محیطی که محصول رویکرد پدیده های نو و گاها متفاوت هنرمندان است می توان به موارد زیر اشاره کرد:
     – تغییر شکل در طول زمان و گاها گذرا بودن و میرا بودن
    – تعریف شده برای مکانی خاص ( هماهنگی اثر با محیط )
    – تعامل و همکاری هنرمند با فعالان حیطه های دیگر چون دانشمندان، پژوهشگران، دانش آموزان ….
مشخصه های بالا خود به خود اهدافی را نیز برای هنر محیطی تعریف می کند همچون :
    – آموزش غیر مستقیم به مردم برای اصلاح شیوه زندگی، اصلاح مصرف، نگاه متفاوت به طبیعت
    –  ارائه دید جدیدی از رابطه انسان با طبیعت و محیط
    – کاهش تاثیر و ضربه به محیط اطراف (محیط زیست و زندگی)
    – احیاء و بازآفرینی محیط های آسیب دیده
هنرمند محیطی با استفاده از عناصر یا اشیای موجود در طبیعت یا در محیط غیر متعارف ، هنرش را شکل و ارائه می دهد بنابراین چگونگی محیط پیرامون اثر و مواد و مصالح موجود در محیط در کیفیت و چگونگی اثر تاثیر دارد.
در این هنر گاهی نظمی برگرفته شده از طبیعت احیاء می شود، گاه هنرمند چیزی از طبیعت کم کرده و گاه عنصری به آن می افزاید، گاه صرفا رویکردی زیبا شناسانه دارد و گاهی تعهدات اجتماعی همچون مسائل زیست محیطی در اولویت قرار دارند.
هنر محیطی گاه میراست و از این رو با عکس و تصویر ثبت می شود، محیط در هنر محیطی می تواند طبیعی یا شهری باشد اما آنچه در نهایت در هنر محیطی مهم است تقدم محتواست بر فرم و رابطه عمیقی که میان هنرمند و اثرش با محیط طبیعی محیط فرهنگی، اجتماعی و سیاسی وجود دارد ودر کنار مسائل زیست محیطی همواره مسائل اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی دیده می شود.
واژه ها و تعاریف هنر محیطی
در اواخر دهد ۶۰ میلادی در اروپا هنرمندان با این نگاه که جای هنر فقط در نگارستانها و موزه ها نیست هنر محیطی متولد شد تا هنرمندان با پرداختن به آن آثار هنری را در مکان های طبیعی اجرا کنند.در این جریان هنری تعاریف و شاخه های متنوع دیده می شود که هر یک به وجهی از وجوه این هنر اشاره دارند .
هنر زمین (Land Art) هنر خاک (Earth Art) هنر اکوسیستم (Ecological Art) هنر بازیافت
 (Junk Art)  هنر ترمیمی (Restoration Art) هنر زیست محیطی + ابداع ( Ecovention Art) هنر رودخانه (River Art) و…. از انواع گرایش ها در هنر محیطی هستند که موجب شده هنرمندان با پرداختن به آنها به عنوان یک رسانه جهت القا ایده ها و افکار خود استفاده کنند که به معرفی آنها می پردازیم.

 

اکو آرت (Eco Arth  ) :
 این واژه در واقع خلاصه اکولوژیکال آرت است وبه هنری اشاره دارد که به مسائل زیست محیطی حساس بوده رویکردی جهت حفظ و یا احیاء و طبیعت دارد در اکوآرت دوست داری محیط زیست به مثابه روش و متد نقش  مهمی را ایفا می کند وکارکرد در مرتبه اول قرار داشته و بر فرم برتری دارد.
هنر ترمیمی (Restoration Art) :
به شاخه ای از هنر اطلاق می شود که بازیابی و ترمیم طبیعت آسیب دیده و زیست های صدمه خورده یا حتی آلوده را اصول کار خود قرار داده و در این راستا عمل می کند.
هنر زیست محیط + ابداع ( Ecovention Art) :
 از ترکیب دو واژه (Envention , Ecology) هنر محیط زیست و ابداع بوجود آمده ، گرایشی که  هنرمند محور است و کمتر مشارکتی این شاخه ی هنری با هدف تغییر شکل فیزیکی یک زیست بوم مشخص راهکارهای خلاقانه ای را در پیش می گیرد این شاخه هنری بیشتر متضمن ارائه اثر است.
هنر بازیافت ((Junk Art :
هنر بازیافت یا هنر زباله، هنری شکل یافته از زباله و پسمانده های شهری  که انسان آنها را به وجود آورده و به طبیعت داده یک طغیان ویک میل به نمایش آثار هنری شکل یافته از مواد بی ارزش است.هنر بازیافت را معمولا از دو وجه ، یکی هنری و دیگری سیاسی و اجتماعی بررسی می نماید.
این هنر از وجه سیاسی و اجتماعی به مانند آنچه که در گرایش های مختلف هنر محیطی مطرح می شود یک نوع اعتراض به وضع جامعه مصرف گرا و اینکه این جوامع ارتباط معنوی خود را با طبیعت از دست داده اند ویا جوامع صنعتی که آسیب های زیادی به محیط زیست رسانده اند.
از وجه هنری نیز هنر بازیافت استفاده از مواد و مصالح معمولی وبی ارزش است در یک اثر هنری نمونه هایی چون نقاشی های بازیافتی ، مجسمه ها و چیدمان های بازیافتی و بسیاری از آثار دیگراست. هنر زمین (Land Art) هنر خاک (Earth Art) :
 هنرمندان این سبک مکانهای طبیعی، کارگاههای صنعتی متروک و معادن را برای آفرینشهای هنری برگزیده و گاه با مصالح طبیعی آثاری بسیار حجیم و عظیم آفریدند.این هنرمندان به جای استفاده از زمین به عنوان مکانی که محیط را برای کار هنری آماده می کند ، زمین را تبدیل به یک کار هنری کردند. علت گسترش این جریان ، گسترش دوستی با زمین و حفظ محیط زیست بود. هنر زمین همزمان با جریان طبیعت شناسی شکل گرفت و تاکیدی بود بر وحدت هنر و طبیعت.
هنرمند هنر زمین سعی می کند علاوه بر دید مخاطب  جسم او حس لامسه ، بویایی، شنوایی مخاطب را نیز برای درک آثارشان درگیر کنند.
هنر رودخانه (River Art) :
 یکی از بحرانهای زیست محیطی آینده بحران آب است که به اعتقاد بسیاری از زیست بوم شناسان جنگهای آینده را رقم می زند. هنر رودخانه عنوانی است که از جریان هنر زمین وام گرفته شده آب به عنوان یک عنصر حیاتی به این شاخه هنری معنا می بخشد، هنرمند رودخانه ، دریا و آب را بستر کار خود قرار می دهد.
هنر رودخانه گاه در رودخانه و دریا پدید می آید و گاها هنرمند بخشی از رودخانه را همچون صدای آنرا(صدای آب) را بصورت نمایشی چند رسانه ای به نمایشگاه می کشاند. شاید مبدع هنر رودخانه را میتوان هنرمند محیطی ایران احمد نادعلیان بنامیم که با نقش ماهیها بر روی سنگهای رودخانه ها ویا با انداختن ماهی حک شده روی سنگها بر قعر رودخانه و دریاها پرسشی زیست محیطی را مطرح می کند :  چرا رودخانه دیگر ماهی ندارد؟
مولفه هایی برای اجرا :
اجرا در هنر زیست محیطی همچون تعاریف  آن در دام هیچ یک از تعریف ها و تمجیدهای سبکهای هنری قرار نمی گیرد به صورتی که اجراهای هنر زیست محیطی  خود نام هنر گرفته اند.از جمله هنر مشارکتی (Participate Art) هنر تکاملی (Collaborative Art) هنر تعاملی (Interactive Art)

 
هنر مشارکتی (Participate Art):
بر آمده از کار گروهی و مشارکت در ساخت یک اثر هنری است و بیشتر به آن دست از آثار هنری گفته می شود که به صورت جمعی معمولا با مشارکت تعداد افراد زیادی ساخته شده و می تواند دارای ابعاد وسیعی باشد. البته این مشارکت تنها به صورت فیزیکی نیست.
گستره مشارکت نیز در این نوع هنر بسیار متفاوت است که حتی میتواند مخاطبان را در بر گیرد.
هنرمند با آنکه به عنوان ایده دهنده و مولف اثر نقش خود را دارا است اما بخشی از روند ساخت اثر هنری خود را به مخاطبان و افراد شرکت کننده در اثر واگذار می کند.
افراد در هنر مشارکتی می توانند از سوی هنرمند انتخاب شده یا افرادی نا معلوم باشند که خود به خود درگیرفضای اجرای اثر هنری میشوند.
هنر تکاملی (  : ( collaborative art
این مولفه اجرا نیز گونه ای از هنر گروهی و جمعی است اما تعداد افراد شرکت کننده در خلق یک اثر هنری بسیار محدود میشود و در بیشتر موارد به مشارکت میان دو فرد می انجامد .
در هنر تکاملی تمامی افراد شرکت کننده نقش اصلی را ایفا میکنند و در واقع یک اثر هنری تکاملی از همفکری دو یا چند نفر شکل میگیرد در هنر تکاملی نیز اثر هنری از یک حالت فردی بیرون می آید و کار به نام یک گروه ثبت میشود نه یک نفر. در هنر تکاملی تمامی افراد هم نقش مولف اثر را  و هم نقش اجرا کننده را ایفا می کنند .
هنر تعاملی ( Interactive Art ) :
در این حوزه با وجود ارائه فردی ، اثر هنری از مشارکت افراد دیگر بی بهره نمی ماند و در اصل تعاملی است میان هنرمند و مخاطبان اما ویژگی مهم اجرای تعاملی ،  داشتن حق انتخاب به مخاطب است برای ورود یا خروج از اثر هنری در هنر تعاملی تعامل هر مخاطب با اثر نیز شکلی متفاوت دارد.

 

رابطه هنر با محیط :
در ارائه آثار هنری زیست محیطی معمولا چهار نوع رابطه اثر هنری با محیط را می توان عنوان کرد.
غالب بر محیط : که آثار ارتباط خاصی با محل اجرا ندارند.
همساز با محیط : این آثار از لحاظ  مقیاس ، تناسب و جای گذاری با محیط مطابقت دارند.
برگرفته از محیط : اجرا این آثار یا مواد و مصالح آنها از همان محیط گرفته میشوند و هیچ عنصر خارجی به محیط وارد نمی شود
اضافه بر محیط : اجزا این آثار به عنوان اضافه بر محیط وارد شده و اثر هنری را شکل می دهند .
هنرزیست محیطی در ایران :
هنر محیطی در واخر دهه ۱۹۶۰ و با این ذهنیت که فقط نگارخانه ها و موزه ها جایگاههای مناسب برای ارائه و نمایش آثار هنری نیستند شکل گرفت اما سالها زودتر از این  یعنی در ۱۹۶۳ ( ۱۳۴۲ هجری شمسی ) مردی در اعتراض به آنجه را که اصلاحات ارضی نامیده میشد باغی را ساخت که به جای میوه محصول آن سنگ است ، باغ سنگی سیرجان.
در نزدیکی روستای بلورد در فاصله ۴۵ کیلومتری جنوب شرقی سیرجان در استان کرمان ، باغ  سنگی در تمام فصول سال میوه دارد و درختان آن نیازی به آبیاری ندارد ، تنه درختانش چوب های خشک درختان است و میوه هایش سنگهای بزرگی که بوسیله سیمهایی به درختان آویزان شده اند.
باغ سنگی در واقع اعتراضی است به شاه به خاطر اصلاحات ارضی ، ساخته مردی کرولال به نام درویش خان اسفندیار پور یکی از زمین داران بزرگ ایل بچاقچی از بزرگترین ایل های استان کرمان که وقتی که املاکش را از او می گیرند به عنوان اعتراض تنها ملک باقی مانده اش را به شکل باغی سنگی در می آورد.
باغ سنگی بدون شک از اولین نمونه های هنر محیطی است که از اعتراض شکل می گیرد. اعتراض مردی کرولال که به گفته مردمان محلی ساختن باغ را در خواب می بیند و از فردای همان روز شروع به ساختن باغ سنگی می کند.
درویش خان اسفندیار پور بعد ها با آویزان کردن یک سنگ برای هر اتفاقی باغش را کامل می کند. با رفتن نوه اش به سربازی سنگی گرد را به نشانه سر تراشیده نوه آویزان می کند و با مردن هر شخصی سنگی و با آمدن هر بچه ای سنگی دیگر.
درویش خان با درخت هایش درد و دل می کرد در میان آنها می رقصید و بشکن میزد و گاه در میان باغ سجده میکرد ودر تمام عمرش تنها دو بار باغش را تنها گذاشت .
سرانجام خالق باغ سنگی در ۱۸ فروردین ماه ۱۳۸۶ در سن ۸۳ سالگی در گوشه باغش آرام گرفت امروزه باغ سنگی بدون درویش خان اسفندیار پور پذیرای بازدید کنندگان زیادی از ایران و سایر کشورهای جهان است و فاطمه عروس دوریش خان باز گو کننده داستانهای این باغ است .
عاشق رودها و سنگها :
هنرمندی که برای پیدا کردنش باید ردش را از کوه و کمر بگیری و از جای تایر دوچرخه اش پیدایش کنیٰ استاد دانشگاهی که فاصله خانه تا کلاسش را با دوچرخه می پیماید و سالها ست که دراعتراض به  تخریب محیط زیست خصوصا رودخانه ها ، ماهیهای سنگی اش را به آب می سپارد.
احمد نادعلیان  در سال ۱۳۴۲ در سنگسر متولد شد.  در سال ۱۳۶۷ از دانشکده هنر های زیبای دانشگاه تهران در رشته نقاشی فارغ التحصیل شد. ودر سال ۱۳۷۵ مدرک دکترای فلسفه هنر(Ph.D) در زمینه تخصصی نقاشی و تزئینات دیواری را از دانشگاه مرکزی انگلستان(UCE) اخذ نمود. 
نادعلیان یکی از چهره های شناخته شده هنر محیطی در عرصه بین المللی است.  در حال حاضر اغلب در طبیعت زندگی میکند،  به گوشه و کنار جهان سفر میکند و در عرصه بین المللی هنر محیطی اجرا میکند.آثار او در بیش از ۴۰ کشور دنیا پراکنده هستند..
بسیاری از منقدین و محقیقین هنر معاصر جهان  آثار  نادعلیان را مورد توجه قرار داده اند و  کارهای این هنرمند ایرانی در بسیاری از مجموعه ها و کتب بین المللی به چاپ رسده اند.   علاوه براین بارها مطبوعات داخل ایران و سایر کشورهای جهان فعالیتهای نادعلیان را گزارش کرده اند.
نادعلیان  زندگی در طبیعت و با طبیعت را دوست دارد.  او  اغلب در یک منطقه کوهستانی (در روستای پلور در کیلومتر ۶۵ تهران به آمل) و در کنار کوه دماوند زندگی میکند و آثار  هنریش را با استفاده از عناصر طبیعی بوجود می آورد.  برای او اشکال سنگ ها معنی دارند.  او هزاران سنگ را جمع آوری کرده است که هر کدام برای او پیکره ای محسوب میشوند.  راه رفتن در کنار رودخانه و گوش کردن به صدای موزون آب برای او دوست داشتنی است . سنگ ها با او گفتکو میکنند. اشکال هماهنگ موجود در آنها بواسطه نظام هستی بوجود می آیند. با شکوه ترین لحظه برای او زمانی است که تکه سنگی خیال او را برانگیزد.   به نظر میرسد که اشگالی که او تجسم میکند  به صورت آماده در طبیعت وجود دارند. فقط خیال او نیست که پیکره های خود را از طبیعت انتخاب میکند. شاید پیکره های موجود در طبیعت که نظام هستی به آن ها شکل داده است او را انتخاب میکنند و به او می آموزند که چگونه طبیعت را ببیند. او نظام طبیعت را می پذیرد و از آن پیروی میکند. آثار او معرف و متضمن موزونی و آهنگ طبیعت هستند. احمد نادعلیان امروزه توانسته هنر دوست داشتن طبیعت را به مردمان کشورش بیاموزد هر ساله جشنواره هنر محیطی در گوشه کنا رکشور با حضور علاقمندان بسیاری برگزار میگردد که نشان دهنده موفقیت فعالیتهای هنر زیست محیطی ناد علیان است .
کرمان / آبانماه ۱۳۸۹ / سمپوزیوم مجسمه سازی

1 دیدگاه برای “هنر زیست محیطی”

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *